Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach

Музей Малой Бацькаўшчыны ў Студзіводах

Księga pamięci Żydów Bielska Podlaskiego

Księga pamięci Żydów Bielska Podlaskiego jest jedną z ważniejszych publikacji, jakie mówią o historii tego miasta. Jej autorami było ponad sześćdziesięciu dawnych żydowskich mieszkańców, którzy po wojnie spisali wspomnienia o swoim rodzinnym mieście, nie istniejącym już w tym kształcie, w jakiej je znali. Księga została wydana oryginalnie w Tel Awiwie w 1975 roku przez dwie organizacje bielskich Żydów – Ziomkostwo Bielskie w Izraelu oraz United Bielsker Relief w Stanach Zjednoczonych. 700-stronicowa publikacja powstała w językach jidysz, hebrajskim oraz angielskim.

Księga pamięci Żydów Bielska Podlaskiego jest jedną z 540 ksiąg pamięci dotyczących miejscowości znajdujących się w granicach II Rzeczypospolitej. Zaczęły one powstawać po drugiej wojnie światowej, a intencją ich twórców było dać możliwie pełny obraz dawnego życia żydowskiego we wszystkich jego przejawach oraz opowiedzieć o Zagładzie. Autorów łączyło pochodzenie z jednej miejscowości i wspólny zamiar – zachowanie pamięci o ich małej ojczyźnie dla przyszłych pokoleń. Badacze ksiąg pamięci uznają je za bardzo cenne, choć zwykle nie w pełni doceniane źródło.

Księga pamięci Bielska została pomyślana jako „coś więcej niż tylko tom wspomnień”, wręcz ostatni pinkas (kronika) bielskiej gminy żydowskiej. Zamysłem autorów było zachowanie pamięci o ich, nieistniejącym już wówczas mieście, pozostawienie po nim śladu i „opowiedzenie przyszłym pokoleniom, czym był Bielsk”. Publikacja przedstawia bardzo szerokie spektrum życia społecznego, religijnego, ekonomicznego i kulturalnego miasta, w który Żydzi czuli się współgospodarzami i które postrzegali jako swój dom. Oddzielne bloki tematyczne dotyczą Zagłady, życia po wojnie oraz przedstawiają sylwetki wybranych bielszczan zmarłych po wojnie w Izraelu.

Polska wersja Księgi pamięci Żydów Bielska Podlaskiego jest pełnym przekładem oryginalnego wydania, uzupełnionym dodatkowo o sześć tekstów. Zostały one napisane na prośbę redaktorów polskiego wydania w ciągu ostatnich kilku lat przez dawnych żydowskich mieszkańców miasta lub ich potomków. W jednym przypadku jest to obszerny fragment niepublikowanego wcześniej manuskryptu wspomnień bielszczanina mieszkającego w Stanach Zjednoczonych.

Przetłumaczony tekst opatrzony został niezbędnymi przypisami, bez których wiele informacji i kontekstów pozostałoby niejasnych. Dołączony został również słowniczek terminów dotyczących żydowskiej religii, tradycji i kultury, a także krótkie biogramy autorów. Na końcu zamieszczono – dalece niepełną – listę mieszkańców miasta, którzy stracili życie w trakcie Holokaustu. Publikację wzbogaca ponad sto sześćdziesiąt przedwojennych zdjęć, z których część pochodzi z oryginalnego wydania, reszta zaś z archiwów domowych potomków bielskich Żydów oraz archiwów zagranicznych.

Wydanie polskiej wersji Księgi pamięci było możliwe dzięki wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego, Urzędu Miasta Bielsk Podlaski oraz Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny.

Spis treści:

Miasto wielu świątyń – zarys historii Bielska Podlaskiego i bielskich Żydów (Wojciech Konończuk, Doroteusz Fionik)

Przedmowa do wydania polskiego (Wojciech Konończuk, Doroteusz Fionik) Od redakcji i Ziomkostwa

Wstęp – Bielsk Podlaski i Księga pamięci Bielska (Haim Rabin)

I. Miasto Bielsk

Bielsk – jego rabini, mełamedzi i Żydzi (Cwi Ben-Daat)

Słowo o moim ojcu i nikłe wspomnienia o Bielsku, jego mieście – naszym mieście (Aaron Sztejnberg)

Bielsk – miasto powiatowe (Motuś Kapłański)

Szabat w małym miasteczku w Rosji przed I wojną światową (Isaac Semiat)

Niezwykły Bielsk (Fania Grinberg)

Z pinkasu bielskiego kronikarza (Jaakow Bejlis)

Bielsk pięćdziesiąt lat temu (Beryl Stern)

Imponujący Bielsk (Bracha Zefira)

Przejścia pierwszej wojny światowej w Bielsku (Aaron Grodnaj)

Życie gminy w Bielsku – epizody z lat młodości (Cwi Kadłubowski)

Epizod z życia pewnego podziemia (Dwora Frankel-Szycka)

Ważne miejsca w Bielsku (B. Karmon)

Bielska legenda (Cwi Kadłubowski)

Finanse i szkolnictwo w Bielsku (Baruch Galand)

Ze wspomnień nauczycielki (Sara Ginzburg)

Bielsk w oczach nauczyciela (L. Ginzburg)

Bielskie ofiary idei komunistycznej (Chawa Kestin)

Mój ukochany Bielsk (Jeruchem Kleszczelski)

Samoobrona w Bielsku (B. Karmon)

II. Instytucje i ruchy społeczne w Bielsku

Bielsk Podlaski – moje rodzinne miasto i zmieniające się czasy (Gedalja Sztajnberg)

Organizacje pomocowe (Cwi Kadłubowski)

Instytucje społeczne w Bielsku (Mosze Alpert)

Gemilus Chesed dawniej i dziś (Szaul Icchok Stupnicki)

Synagogi, szamesze, gabaje i ludzie (Mosze Alpert) Sierociniec (Malka Goldwajc)

Sierotami byliśmy w Bielsku – o bielskim domu sierot (Cyrel Lew)

Banki, handel i demokracja w Bielsku (Cwi Kadłubowski)

Szkoła żydowska w Bielsku (Liba Użycka-Elson)

Żydowska szkoła ludowa w Bielsku – drugi dom (Rywka Littman-Pelner)

Jak dzieci wobec matki – wspomnienia ze szkoły (Liba Użycka-Elson)

Szkoła Tarbutu w oczach gościa (Jaakow (Lublini) Lubliner)

Tajemnica pewnej fotografii (Rywka Słucka)

Bielski sport i nie tylko (Jechiel Chrabołowski)

O He-Chaluc i ruchu chalucowym w Bielsku oraz garść wspomnień nowego imigranta-pioniera (Zeew (Lejsz) Lejszkies)

O bielskim Bejtarze (Dawid Melamedowicz)

Bielska gra światła i cienia oraz nieco o Bejtarze (Jaakow Szemesz)

Ha-Szomer ha-Cair – dzieje i czyny (Motuś Kapłański)

Dodatkowe informacje o He-Chaluc ha-Cair (Naftali Jogew)

Moje miasteczko i moja organizacja (Szajka Waser)

W bielskiej hachszarze (Rozenholc)

Z działalności Pracującej Palestyny i jej organizacji (Motuś Kapłański)

Dlaczego powstała Kadima (Motuś Kapłański)

He-Chaluc ha-Cair jako siła aktywizująca (Jaakow Zahawi-Goldwajc)

III. Bielscy rabini

Dzieje życia rabina Arje Lejba Jelina (Rywka Ziskind)

Bielskie spory z rabinami (Beryl Stern)

Opowieści o rabinach (Mosze Alpert)

Mój ojciec rabin Bendas (Sara Simner)

Ostatni rabin Bielska Podlaskiego (Yona Sternberg)

Apel o pomoc z bielskiej Jesziwy do naszych braci w Ameryce!

IV. Wyjątkowi bielszczanie

Szames reb Iser Alpert (M. S. B./Mosze Alpert)

Saul Icchok Stupnicki 1876 – lipiec 1942 (Aaron Sztajnberg)

Efraim Mełamedowicz 1880 – podczas Zagłady (M. S. B./Mosze Alpert)

O Chonem Tykockim i jego otoczeniu (Dawid Farber Argaman)

Szmuel Kac – rabin i szochet (A. Ginzburg)

Nachman Mosze Syrkin 1878 – 1918 (Aaron Sztejnberg)

Chaim Radzilewski (Z Księgi pionierów Ramat Gan)

Mosze Jungerman (Liba Użycka-Elson)

Nauczyciele Szepsel Ajzenberg i Josef Kac (Z księgi pamiątkowej poświęconej nauczycielom)

Kilka słów o domu i dzieciństwie Cwiego Ben-Daata (Gedalja Sztejnberg)

Bielsk, jakim go widziałem z domu mojego dziadka Awrahama Icchaka Szocheta (A. Ginzburg)

Postaci z moich lat młodzieńczych (Ruwen Użycki)

Słowo o Józefie Lewartowskim (B. Karmon)

Józef Lewartowski – bojownik i rewolucjonista, organizator walki antyfaszystowskiej w getcie warszawskim (Szymon Zachariasz)

Troje żydowskich bohaterów i męczenników z Bielska (Wolf Junin)

Mój ojciec Jeruchem Kleszczelski (Geoffrey Krystal)

Frejdkiesowie z Bielska Podlaskiego (Nahum Freidkes)

Symcha Bagan

Benjamin Boszke Brawerman

Ku pamięci Bielska i sześciu moich przyjaciółek (Rywka Litman-Pelner)

Łzy szczęścia (Motl Lewkowsky)

Bernaccy z Bielska Podlaskiego (Jewgienij Bernacki)

Rodzina Barchatów – kupcy tekstylni z Bielska (Michal Itzhaki)

V. Zagłada

Bielsk pod rządami Sowietów (Rywka Litman-Pelner)

Zawikłania i kurioza Zagłady – Melamedowicz, Apfelbaum i Stupnicki przy reżimie sowieckim (Szmuel Lewin)

Szesnastolatek na wybuch wojny (Naftali Grodzieński)

W bielskim getcie i w obozach (Meir Peker)

Skrawki z największej katastrofy ludzkiej (Lejzer Dawidowicz)

Z getta Bielska przez Białystok do Auschwitz–Birkenau (Michel Dawidowicz)

Byłem jednym z nich (Fajwel Szapiro)

Trzynastoletni bielszczanin w czasie Zagłady w obcym kraju (Jochanan Olejnik)

W Rosji w czasie Zagłady. Bielsk przed i po zniszczeniu (Jechiel Chrabołowski)

Los Żydów Bielska Podlaskiego

VI. W Bielsku po wojnie

Napisz książkę – pamiętaj (Motl Lewkowsky)

Do Pana Arnolda Sukiennika w Ameryce (Franciszka Kotaszewska)

„Nie zapomnimy Zagłady Bielska” (Chone Tykocki)

W Bielsku po Zagładzie (Chone Tykocki)

Głosy z Ameryki po Zagładzie (Eliyahu Samuels)

Drogi przyjacielu Jeruchemie Kleszczelski (Eliyahu Samuels)

Sprawozdanie z zebrania United Bielsker Relief (20 kwietnia 1947 roku)

Nasz Bielsk w roku 1957 (Lea Rozenberg)

Ostatni Żydzi w Bielsku Podlaskim są już spakowani i czekają na statek do Izraela (Samuel Lejb Sznajderman)

VII. Bielszczanie zmarli w Ziemi Izraela

Aaron Grodnaj (Sz. Oron)

Od Ogółu dla Jednoski – profilaktyczna służba socjalna (Arje Neszer)

Mój tata Jecheskiel (Edna Kohen)

Jecheskiel Wajnsztejn (Ruwen Lewin)

Cwi Ben-Daat – w trzydzieści dni po jego odejściu (Gerszon Chanowicz)

Błogosławionej pamięci Cwi Ben-Daat (Z broszury kibucowej)

Machla i Motl Klementynowscy – w trzydzieści dni po ich śmierci (rodzina Szejnmanów)

Do Tymczasowej Rady Ziomkostwa Bielska Podlaskiego w Ziemi Izraela (Arje Bielski)

Uwagi do tłumaczenia (Małgorzata Lipska, Anna Szyba)

Biogramy autorów

Lista żydowskich mieszkańców Bielska Podlaskiego zamordowanych przez Niemców

Słowniczek pojęć związanych z kulturą i tradycją żydowską

Indeks osób

Indeks nazw geograficznych

  • Tytuł: Księga pamięci Żydów Bielska Podlaskiego
  • Autor: oprac. i przedmowa Wojciech Konończuk i Doroteusz Fionik,
  • Język: polski, tłum. Małgorzata Lipska (jęz. hebrajski), Anna Szyba (jidysz), Wojciech Konończuk (jęz. angielski)
  • Rok wydania: 2017
  • Cena: 50 zł